Âyinesi iştir kişinin lâfa bakılmaz

Âyinesi iştir kişinin lâfa bakılmaz
Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde
Ziya Paşa
(İnsanın aynası işidir, lâfa bakılmaz; bir kişinin aklının seviyesi, yaptığı işte görünür.)

Tanzimat edebiyatının öncülerinden olan Ziya Paşa 19. asrın güçlü şairlerinden biridir. Geleneksel edebiyatımıza yeni açılımlar getirmiş, söyleyiş farklılığı ile hemen dikkatleri çekmiştir. Onun çok sayıda beyti bugün halk arasında âdeta bir atasözü gibi dolaşmaktadır. Ziya Paşa?nın şiirlerinde atasözleri, deyimler de yeni bir söyleyiş kazanmıştır.

Atalarımız ?Lâfla peynir gemisi yürümez.? demiş. İnsan, aklına her geleni söyleyebilir. Yapamayacağı şeyleri yapma iddiasında bulunabilir; fakat önemli olan bu değildir. Söylediklerini fiile dökebiliyorsa buna itibar edilir.

Söz, konuşmak elbette önemlidir. İnsanın konuşması bir bakıma onun aynasıdır. Nitekim yine bilge atalarımız: ?Hayvan yularından, insan sözünden tutulur.? demişler. İnsanın konuşması, kendini, karakterini, aklını, zekâsını hemen ele verir; nasıl bir insan olduğu konuşmasından anlaşılır. İnsan yalan da söyleyebilir, o zaman da onu iş başında denemek gerekir. Burada işten maksat amele değildir. Verdiği söze sâdık kalabiliyor mu, söylediklerini uygulayabiliyor mu, vaadini yerine getirebiliyor mu; yoksa sadece atıp tutuyor mu test edilmesi gereken nokta budur. 

Evet, kişinin aynası sadece söylediği sözden ibaret değildir. Fiildir önemli olan; hareket ve tavırlardır.

Türk milleti, İslâmiyeti tanıdıktan ve kabul ettikten sonra asırlarca adaletsizliğin ve zulmün hüküm sürdüğü ülkelere adalet ve nizam götürmek için fetihler yapmıştır. Bilindiği gibi fetih, bir ülkeyi müstemleke hâline getirmek, toprak kazanmak, soykırım için yapılmamıştır hiçbir zaman. Eğer öyle olsaydı bunun adı zulüm olurdu. Hâlbuki atalarımız gittikleri yere adalet götürmüşler, huzur, refah götürmüşlerdir. Fethettikleri ülkelerin insanları teşekkür etmişlerdir. Türk askerini bir kurtarıcı olarak görmüşlerdir; çünkü kendi yöneticileri kendi halkına zulmetmiştir çoğu zaman. Fatihlerimizse, fethettiği ülkenin nizamını sağlamakla kalmamış, bu nizamın bozulmaması ve takibi için paşaları, valileri dahi uzun süre buralarda görevli kılmışlardır. Türk askeri gittiği yerde, fethettiği ülke halkının canını, malını, ırzını, kendi canı, malı, ırzı bilmiş; onların bir kötülüğe bir zulme uğramaması için gerekli tedbirleri almıştır. İnsanların dillerini, dinlerini değiştirme mücadelesine hiçbir zaman teşebbüs etmemiş; böyle bir amaç gütmemiştir.

Maksat ve söz ile fiilin uygunluğuna dair en bariz misaller İstanbul?un ve Bosna?nın fethidir. İstanbul fethedildiği zaman Bizanslılar Fatih?i güllerle karşılıyor, Fatih Sultan Mehmed de onlara haklarını, hürriyetlerini veriyor, üstelik bu hak ve hürriyetlerin de hamisi olduğunu beyan ediyordu.

Tarih, belgelerle sabitlenmedikçe söylenen sözler elbette havada kalır. Söylediklerimizin havada kalmaması için Fatih Sultan Mehmed?in Bosna?yı fethettikten sonra yayınladığı fermandan örnek vermek isteriz.

Bosna?nın fethinden sonra bugün aslı Bosna?da, Foynica kentindeki Fransisken Kilisesi?nin duvarında asılı bulunan 1478 tarihli belgede (Günümüz Türkçesiyle) şöyle diyor Sultan Fatih:

?Ben Fatih Sultan Mehmet Han, bütün dünyaya ilân ediyorum ki, kendilerine bu fermân-ı hümayunum Bosnalı ruhbanlarına ve kiliselerine ve her din ve milletten herkes himayem altındadır. Onlara kimse mani ve zararlı olmasın. İstedikleri gibi, memleketimde hür ve müreffeh yaşasın ve gezsinler ve kiliselerine yerleşsinler. Ne hazretimden, ne vezirlerimden ve reayalarımdan ve cümle memleketim halkından kimseler, bu insanlara dokunmayıp onları incitmesinler. Kendilerine ve mallarına ve canlarına ve kiliselerine ve dahi yabancı memleketlerden gelen insanlar da aynı haklara sahip olalar. Yemin ediyorum ki, yeri ve göğü yaratan Allah hakkı için ve Peygamberimiz hakkı için (Muhammed Mustafa s.a.s.) ve yedi Mushaf hakkı için ve ulu peygamberler hakkı için ve yüz yirmi dört bin peygamber hakkı için ve kuşandığım kılıç hakkı için, emrime uyarak bana itaat ettikleri müddetçe bu fermana muhalefet edilmeyecektir. Şöyle biline... ?

Bu yüzden fethedilen ülke halkları bizden hiçbir zaman bîzar olmadığı için hep şükran duygusu içinde olmuşlardır. Ve bu yüzden gayri dinden olanlar bu insanların çoğu, bu güzelliğin İslâm?dan kaynaklandığına kani oldukları için kitleler hâlinde Müslümanlığı kabul etmişlerdir. Tarihte Türklerle ilgili söz ve fiil uygunluğuna daha pek çok örnek bulabiliriz.

Ziya Paşa, konuşmaya, lâfa fazla itibar etmiyor. Yapılan iş önemlidir. İnsanın aklı, doğruluğu, dürüstlüğü, iyiliği, çalışkanlığı ancak iş ile ve iş başında, işi yaparken ölçülebilir kanaatini taşıyor. Hâsılı insanın özü ve sözü bir olmalı diyor Ziya Paşa.

Mehmet Âkif Ersoy da Ziya Paşa?nınkine benzer bir ifade ile diyor ki:

İhtiyar amcanı dinler misin oğlum Nevruz?

Ne çok söyle, ne büyük söyle; yiğit işte gerek.

Lafı bol, karnı geniş soyları taklit etme.

Sözü sağlam, özü sağlam adam ol, ırkına çek.

Fatihlerle, Yavuzlarla, Kanunîlerle aynı hasletleri taşıyan Türk milletinin, geçmişte olduğu gibi bugün de özü-sözü birdir. İnşallah gelecekte dahi böyle olur.

Not: Bu yazı, Diyanet Aylık Dergi Mayıs 2009 sayısında yayınlanmıştır.