İSLÂM'DA KADER ANLAYIŞI

İslâm düşüncesinin temel kaynağı Kur'an-ı Kerim ve Hadis-i şeriflerdir. Hukuk ve ictimai konularda hüküm verirken genellikle başvurulan kıyas ve icma delilleri de başvurulan temel prensilerdendir. Bu sebeple kader meselesini incelerken İslâm alimlerinin tek tek fikirlerinden hareketle meseleye bakmayıp; alimlerin ayet ve hadislerden çıkardığı farklı manalardan kaynaklanan mezhepler açısından ele alacağız. Ancak İslâm'ın umumi karakteri ve metodu bakımından şunu söylemek lazımdır ki, dinin özellikle inanç konuları mantıkî açıdan veya naklî delillerle ispata çalışılır fakat bu ispatlar pozitif ilimlerin vardığı kesin sonuçlar gibi herkesi bağlayıcı özellikte olamazlar. Allah Kur'an-ı Kerim'de görünmeyen şeylere imanı, müttakîliğin şartı sayarak: "O müttakîler (Allah'tan gerçek manada korkanlar) ki, gayba (görünmeyen şeylere) iman ederler..."(1) buyurmaktadır. Kader mevzuu da iman esaslarından birini teşkil etmektedir. Bu sebeple bizim burada yapacağımız iş, nakli ve aklî delillerle meseleyi akıllara yaklaştırmak, meselenin dışına çıkanların düştüğü çıkmazı ve sebeplerini dile getirmektir. Kader, lugatta "kadr" madde-i asliyesinden gelmekte, "ölçme, ölçerek takdir ederek tayin etme" manalarını taşımaktadır. Kelamda ise kader: "Olacak şeylerin zaman ve mekanını, vasıflarını hususiyetlerini ve diğer tafsilatlarını Allah'ın ezelde bilip takdir ve tahdit etmesidir."(2) Allah'ın ilim ve irade sıfatına tabidir. Özellikle kader mevzuunun anlaşılamaz nitelikte olması, zaman ve mekandan münezzeh ezeli bir varlığın ilim ve iradesini, zaman ve mekanla kayıtlı olarak düşünebilen akılla ihata edemeyişimizden kaynaklanmaktadır. Bu sebepledir ki kader mevzuunda fazlaca düşünmeyi Peygamberimiz hoş karşılamamıştır. İslâm'ın sunduğu hayat anlayışı çerçevesinde ve modern ilmin ulaştığı en son verilerden de yararlanarak meseleye bakmamız gerekmektedir. Bu tarz bir yaklaşımın da meseleye açıklık getireceğine inanmaktayım. İslâm şemsiyesi altında mütaala edilen ve kader mevzuunda şekillenmiş görüşlere sahip olan üç ana grup (mezhep) gözümüze çarpmaktadır:
1- CEBRiYE İnsanın, hareketlerinde cebir altında olduğunu kabul ettiklerinden, bu görüş mensuplarına Cebriye denilmiştir. Kurucusu Cehm bin Safvan'dır. (ö - 746) Bunlara göre: Bütün fiillerin, insanın fiillerinin hâliki Allah'tır. İnsanın hiçbir fiilinde iradesi ve seçme hakkı yoktur. İnsanın hareketleri cansızların hareketleri mesabesindedir. İnsanın kendi iradesiyle bir iş yapması onun yaratıcı olmasını gerektirir. Yaratmak ise AIlah'a mahsustur.(3) Görüldügü gibi insanlar da kendi iradeleriyle bir şeyler yapabilir dersek, irade ve yaratma noktasında AIlah'a ortak koşmuş oluruz diyerek insanların iradesini inkar etmişler; bu görüşleriyle güya AIlah'ı acziyetten tenzih ederken, iradesiz insanları bir takım vazifelerle sorumlu tutması bakımından Allah'a zulüm isnad ettiklerinin farkına varamamışlardır. Bu görüşlerine delil olarak gösterdikleri ayet ve hadisler vardır, fakat bu ayet ve hadisleri yanlış anlamışlardır. Mesela bir ayet-i kerimede kafirler hakkında: "AIlah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinin üzerinde de perde vardır."(4) buyurulmuştur. Onların bu ayetten anladığı mana: insanların kalplerini AIlah mühürlediği içindir ki kafir olmaktadırlar. Halbuki yine kendilerine delil gösterdikleri benzer bir ayette Allah: "Hayır, Allah küfürlerinden dolayı onların kalplerini mühürlemiştir."(5) buyurmaktadır. Demek ki ayetten kesinlikle anlaşıldığına göre insanlar, Allah kalplerini mühürlediği için küfretmiyorlar bilakis kafir olmayı tercih ettiklerinden Allah kalplerini mühürlemiştir. Görüldüğü gibi kendilerine delil gösterdikleri ayet-i kerime kendilerini tekzip etmektedir. Örnek gösterilebilecek daha başka ayetler de mevcuttur. Ancak konunun derinliklerine inmemiz bu makale kapsamında mümkün değildir.
2- MUTEZiLE (KADERiYE) Mutezile mezhebi kader konusunda inkarcı olduğundan, Cebriye'nin tam aksine ilahi iradeyle sınırsız bir insan iradesinin varlığına inanmışlar ve insanı fiillerinin haliki (yaratıcısı) saymışlardır. Kader konusundaki bu çarpıtıcı görüşlerinden dolayı "Kaderiye" diye de anılmışlardır. Aşağıda izah edeceğimiz gibi AIlah her şeyi yaratandır. Hayrı da şerri de o yaratır. İnsanlarda şerri yaratmış olmasını AIlah'a uygun görmediklerinden, hayır da şer de işleyebilen insanı iradi fiillerinin haliki (yaratıcısı) sayarak yaratma açısından insanı AIlah'a eş koşmuşlardır. Halbuki AIlah bir ayette: "Gerçekten biz her şeyi bir kaderle yaratmışızdır"(6) buyurmaktadır. Bir başka ayette de: "Halbuki sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır"(7) buyurulmuştur. Görüldüğü gibi gerek Cebriye gerekse Kaderiye birbirinin tam aksine ifrad görüşlere sahip olmuşlar ve ilâhi iradeyle insan iradesi arasındaki nazik noktayı kavrayamamış; yağmurdan kaçarken doluya tutulma misali her iki grup da bir hatadan kaçarken farkında olarak veya olmayarak başka hataların içine düşmüşlerdir. İtikadi konu olan kader hakkındaki düşülen bu hataları, Peygamberin dosdoğru yolundan giden ehli sünnet topluluğu affetmemiş ve bu mezhepleri sapık mezhepler grubuna dahil etmişlerdir. Söz konusu mezhepler kader meselelerini bütüncü görüşten ve terkip metodundan yoksun olarak ele aldıklarından bu çıkmazların içine düşmüşlerdir. Düşülen bütün bu hataları inceleyen ve sebeplerini tesbit eden ehli sünnet mezhebi alimleri, izah ettiğimiz mezheplerin iyi yönlerini de ele alarak, onların düştüğü ifrat ve tefrite düşmeden bütüncül görüş ve terkip metoduyla kader mevzuunu incelemiş, mutedil (orta yolu) benimseyerek en isabetli sonuçlara varmışlardır.
3- EHL-i SÜNNET Hz. Muhammed ve onun arkadaşlarının akaid (inanç) sahasında izledikleri yolu takip edenler manasına bu topluluğa Ehl-i Sünnet denilmiştir. Müslümanların ekseriyetle tabi olduğu ve takip ettiği yol bu yoldur. Yukarıda görüşlerini izah ettiğimiz ve etmediğimiz bir çok sapık mezheplerle mücadele edip onların yanlış mütalaâlarından İslâm'ı kurtararak, İslâm'ın sağlam inançlarını doğru olarak açıklamaya uğraştıklarından bunlar da mezhep katagorisi içinde mütalâa edilmiştir. Bu görüşü şekillendiren belli şahıslar değil, her devirde diğer mezheplerle mücadele eden geniş Müslüman alimler ve cemaatler topluluğudur. Bu topluluğun H. 300 (ki Gazali'nin zuhuru)'e kadar yaşayanlarına Mütakaddimin (önce gelenler), bundan sonraki alimlere de Mütaahhirin (sonra gelenler) adı verilmiştir. Önce gelen alimler Kur'an'daki müteşabih (manaları kapalı) ayetlerin teviline gitmemiş, üzerinde yorum yapmamışlardır. Ancak bilahare bu ayetlerin gelişigüzel yorumlanıp Müslümanların manaları açık ayetlere dayanan inançlarını sarsmaya başlayan mezhepler türeyince, sonraki alimler manaları kapalı ayetlerin (müteşabih) Kur'an'ın kati hükümlerine uygun tarzda yorumlarını yapmak mecburiyetinde kalmışlardır. Sonraki alimlerden görüşleri belli şekil kazanmış iki alim Ebul Hasan el-Eş'ari ve Ebu Mansur Muhammed Maturidi'dir. Aralarında çok tali mevzularda farklılık bulunan bu iki alim, Ehl-i Sünnet inancını temellendiren Eş'ariye ve Maturidiye mezheplerini kurmuşlardır.(8) İslâm'ın kader anlayışı konusunda üç ana mezhebi konu ettiğimiz için Ehl-i Sünnet'in de Cebriye ve Kaderiye karşısında aldığı tavrı ve temel görüşlerini ortaya koymamız gerekmektedir. Bu açıklamalarımız aynı zamanda İslâm'ın genel kabul görmüş görüşleri olacaktır. Mevzumuzun başında kaderi tarif ederken Allah'ın, olacak bütün hadiseleri ezelde görüp bilmesi, zaman ve mekana göre tayin ve tesbit ederek takdir etmiş olmasıdır demiştik. Allah'ın ilim ve irade sıfatına tabi olduğunu da ifade etmiştik. Bu tarife göre AIlah'ın ilim ve iradesinin zamana sebkat ederek (öne geçerek) zaman içinde olacak şeyleri tesbiti söz konusudur. Yani Allah'ın ilmi ve ona göre takdiri önce, hadiselerin zuhuru ve ona göre yaratılması -kadere göre yaratılması- sonra cereyan etmektedir. Kainatta sürüp giden ahengi, uygunluğu ve akıllara hayret veren nizamı gözleyen insan aklı, bu nizamın bir nizamlayıcısı (programlayıcısı)nın olmasını zaruri görmektedir. Hele tevhid prensibinden hareket eden akıl sahipleri, kainatı bunsuz düşünmemektedirler. Yani biz günlük işlerimizi programsız yapamazken, koskoca kainat nasıl programsız olabilir. İşte kader bu programın kendisidir. Bu programı Allah, ezel ve ebedi kuşatan zamansız ilmiyle hadiseleri kuşatarak yapmıştır. Olacak şeylerin onun ilmi dışında cereyan etmesi mümkün değildir. Eğer mümkün olsaydı AIlah'ın ilmi bu takdirde cehalet olurdu. Cehalet ise AIlah'ın şanına uygun değildir. İşte AIlah bu ilmiyle bildiği şeyleri ezelde takdir etmiş ve yazmıştır. Olacak şeyler bu takdirin dışına çıkamaz. Buraya kadarki izahlarda hemen hemen itiraz vaki olmamıştır. Ancak bu izahlar açısından Allah'ın insanlara bir takım emirler vererek onları sorumlu tutması, emir ve yasaklara uymayanları cehennemle tehdit etmesi söz konusu olunca, itirazlar vaki olmuş ve kader münakaşaları zuhur etmiştir. Ehl-i Sünnet bu meseleyi şöyle ele almıştır: İnsanda zuhur eden fiiller iki çeşittir.
1- Izdırari Fiiller (Zaruri Fiiller): İnsanın bu fiilleri tamamen iradesinin dışında cereyan eder. Mesela göz kapaklarını oynatması, kalbinin çarpması, uyuması, acıkması vb. Acıkan insanı yemek yememekle mükellef tutmak zulümdür. Çünkü insan yaşamak için onu yapmaya mecburdur. Bu işler iradeyle seçmeyi gerektiren işler değildir. Onun için sorumluluk açısından konu teşkil etmezler.
2- İhtiyari Fiiller (İnsan İradesine Bağlı Fiiller): İnsanın yapmaya muktedir olduğu muhtelif işlerden her hangi birini tercihe müsait fiillerdir. Mesela inanmak veya inanmamak, görebileceğimiz bir şeye bakmak veya bakmamak, başkasının malını gaspetmek veya bundan vazgeçmek vb. insan bu işlerden birini tercih etmek yetkisine ve iradesine sahiptir. İnsanın bu yetkisine Ehl-i Sünnet "cüz-i irade" demektedir. İnsan cüz-i iradesine konu teşkil eden hususlarda mesuldur. Görüldüğü gibi Ehl-i Sünnet insanı, Cebriye'nin düşürdüğü mecburiyetten bu izahla kurtarmaktadır. Yani insan cüz-i iradesine konu teşkil eden hususlarda serbestir. Bu serbestlikten dolayı da mesuldur. İnsanın Kur'an ve hadisle belirlenen bütün mükellefiyetleri cüz-i iradesine konu teşkil etmektedir. Bu noktada konuya açıklık getiren birkaç ayet meali vermek faydalı olur. Bir ayette Allah: "Biz ona iki göz, bir dil ve iki dudak vermedik mi? Biz ona iki de yol gösterdik"(9) buyurmaktadır. Bir başka ayette: "Muhakkak, yüce Allah hiçbir şeyle insanlara zulmetmez. Fakat insanlar kendi nefislerine zulmederler"(10) buyurulmuştur. Birçok ayet-i kerimede Allah insanları cehennemle tehdit ederken: "İşlediklerine ceza olarak"(11) "Kazandıklarına ceza olarak"(12) tabirlerini kullanmıştır. Demek ki insan bir şey işliyor, bir şey kazanıyor, bunun karşılığı olmak üzere de ceza veya mükafat alıyor. İnsan bu işleri yaparken ezeldeki takdirin dışına çıkmıyor, çünkü Allah ezelde takdir ederken insanların cüz-i iradeleriyle yapacağı işleri nazar itibara aldığından, Allah'ın takdiri insanın yapacağından farklı bir şey olmamaktadır. Yani biz bir takım şeyleri Allah takdir ettiği için mecburen yapmıyoruz. Allah bizim nasıl yapacağımızı bildiği için öylece takdir etmiş bulunmaktadır. Dolayısıyla kaderin dışına çıkmamaktayız. Bunu bir misalle açıklayarak anlamaya çalışalım: Diyelim ki uzay araştırmacıları modern bilimden elde ettikleri verilerle 1996 yılının Haziran ayının 12. günü saat 15'de güneşin tutulacağını hesapladılar ve takvimlere yazdılar. Aynı gün ve saatte de diyelim ki güneş tutuldu -ki bu mümkün olmaktadır- şimdi düşünelim. Güneş onlar tesbit ettiği için mi tutuldu? Yoksa güneş zaten tutulacağı için mi onlar tesbit ettiler? İşte kader de bunun gibidir. Allah'ın ilmi maluma tabidir. Güneşin tutulacağını bilmek ilim, güneşin tutulacağı hadisesi de malumdur. Yani güneş tutulmayacak olsaydı onun tutulacağını bilmek söz konusu olmazdı.(13) İnsanın cüz-i iradesiyle mesul olduğunu ve kaderin icbarı altında olmadığını Ehl-i Sünnet'in görüşleri doğrultusunda izah ettikten sonra, insanın cüz-i iradesiyle işlediği işleri kendisinin mi yoksa Allah'ın mı yarattığı problemine gelelim. Yukarıda izah ettiğimiz gibi Kaderiye ve benzeri görüşler insanın kendi fiillerinin yaratıcısı olduğu iddiasındadırlar. Ehl-i Sünnet'in bunları reddedişini şöylece izah etmemiz mümkündür: Allah (c.c.) bir ayette "Allah her şeyin yaratıcısıdır"(14) buyurmaktadır. Buna benzer ayetler Kur'an'da sayılamayacak kadar çoktur. Yukarıda tercümesini verdiğimiz ayeti yeri geldiği için burada da zikrediyorum. "Allah sizi de yaptıklarınızı da yaratmıştır."(15) Demek ki her şeyi yaratan Allah bizim yaptıklarımızı da yaratmaktadır. Biz ise iyi işler yapabildiğimiz gibi kötü işler de yaparız. O halde hayrı (iyiyi) de şerri (kötüyü) de Allah yaratır. Kaderiye şerri yaratmasını Allah'ın şanına uygun görmediklerinden insanı kendi fiilinin yaratıcısı kabul etmişlerdir. Halbuki hal böyle olursa Allah'ın şerleri yaratmamasından dolayı O'nun yaratma sıfatı mahdut ve fenalıklar onun iradesi dışında bulunurdu. O takdirde haşa aciz olurdu. Bu sebepledir ki Ehl-i Sünnet Allah'ın şerri de yarattığını kabul etmiş, ancak şerre rızasının olmadığını, insanların şerri istediklerinden Allah'ın da yarattığını kabul etmişlerdir. İnsanın cüz-i iradesine konu teşkil eden şeyleri de Allah yarattığına göre insanın sorumluluğu nerede kaldı? diye soru akla gelebilir. Buna verilecek cevap şudur. Bir şeyi yaratmak demek onun her türlü inceliklerine vakıf olarak onu yoktan var etmek demektir. İnsan ise bundan acizdir. Mesela insan ruhuna görme kabiliyeti veren, ruh ile göz arasındaki münasebeti kuran ve göz fabrikasına ışığın bir hammadde gibi girerek görmeyi neticelendirmesini takdir eden Allah'tır. Bu fiillerde insan irade ve kudretinin hiçbir tesiri yoktur. O halde görme fiilini yaratan ancak Allah'tır.(16) Fakat Allah bazı şeylere bakmasını insana helal, bazılarını da haram kılmıştır. Helal olan şeye bakarsa iyi iş işlemiş olur, haram olan şeye bakarsa kötü iş işlemiş olur. Sonuçta her ikisini de Allah yaratır ancak insan iyi veya kötü cihetlerinden birini kazanmış olur. İşte Ehl-i Sünnet, insanın iradi fiilleriyle işlediği o fiili kendi hesabına kesbettiğini (kazandığını) ancak yaratmadığını böylece ortaya koymuştur. İnsanın iradi bir fiili kendisinin istememesi durumunda, hele hele ucunda sorumluluk da varsa Allah'ın yaratmayacağı açıktır. Bütün bu izahlardan sonra Ehl-i Sünnet'in vardığı sonuçları ve kader konusundaki inanç esaslarını özetlersek şöyle diyebiliriz: Allah her şeyi yarattığı gibi bunun içinde küfür-iman, günah-sevap cinsinden olan insan fiillerinin tümünü yaratır. Kul kesbeder (kazanır). Kainatta olup biten herşey Allah'ın takdiriyledir. Ancak insanlar zorlama altında değildir. İnsanlar irade fillerini Allah takdir ettiği için yapmaz, ancak Allah insanların yapacağı işleri önceden bildiği için bildiği gibi takdir etmiştir. Bu inanç esaslarına inanmak imanın gereğidir.

SONUÇ
Kader mevzuunu, kafalardaki tüm istifhamları silip atabilecek bir derinlikte ele alabilmemiz, bu makalenin kapsamı bakımından mümkün değildir. Okuyucuların tatmin olmamaları halinde bu konuda yazılmış geniş hacimli eserlere başvurmaları gerekmektedir. Yapmış olduğumuz bu izahlar her ne kadar ispat niteliğinde gözükse de tümüyle kavramak muhakememizin sınırını aşmasından dolayı mümkün değildir. Bu sebeple yapabileceğimiz en uygun şey, kavrayamadığımız mevzuları Allah'ın hikmetine (ilmine) havale edip itimad ederek inanmaktır. İnanmayanlara ise inkarları bir fayda vermeyeceğinden devamlı ızdırap içinde kıvranırlar. Aleyhlerine tecelli eden kaderin çilesine tahammül edemezler. Her şeyin bu dünyada olup bittiğine inananların hali pek zordur, çünkü her arzularının yerine gelmesi mümkün değildir. Ancak inanan bilir ki kaderin sıkıntılarına tahammül eden ergeç bu dünyada veya ahirette mükafaatını görür. Kaderin toplumlar üzerindeki etki tepki ilişkilerine değinmek gerekirse kısaca şunları ifade edebiliriz: Toplumlarda meydana gelen ani değişikliklerde (ihtilal, darbe vs.) çoğu kez kaderlerinin değiştiğini söyleriz. Mesela "Memleketin kaderi değişti. Kendi kaderlerini kendileri tayin etti." gibi sözler bunlardandır. Mevcut durumun şekil değiştirmesini mecazi olarak ifade etmek için bu sözleri dile getiriyorsak belki uygun olabilir. Ancak bu sözlerden kastımız: "Allah kaderlerini şöyle tayin etmişti fakat onlar buna direnerek şu yöne çevirdiler." gibi manalarsa bu kaderi inkardır. Toplumdaki değişiklikler kaderin değişikliği değil, hadiselerin değişikliğidir. Allah toplumların kaderini bütün hadiseleri ve değişecek şekilleriyle birlikte takdir etmiştir. Kaderin bir başka sosyal boyutu da toplumdaki intiharlardır. İntiharların ekseriyeti inançsız kişilerde görülmektedir. Özellikle kadere inanmayanlar kaderin menfi tecellilerine tahammül edemeyip kurtuluşu intiharda bulurlar. Bazı kadere inanmış gibi gözüken insanlar da hayatta elde ettikleri başarıları kendi hanelerine yazarken, başarısızlıklarını da kadere yüklerler. Halbuki imanın gereği olan, başarılarımızı Allah'tan, başarısızlıklarımızı da kendi nefsimizden bilmektir. Zira Allah: "Size bir iyilik isabet ederse bilin ki Allah'tandır. Bir kötülük isabet ederse bilin ki nefsinizdendir"(17) şeklinde buyurmaktadır. Nefsimizin hiçbir dahli olmadığı halde de bir takım musibetlerle karşılaşabiliriz. Ancak bunların mutlak anlamdaki musibet olması, yine insan iradesine bağlıdır. O halde Allah'tan gelecek her türlü imtihana hazır durumda olmalıyız. Olumsuzlukları irademizle olumluya çevirmeliyiz. Her halükârda kadere itimat etmeliyiz. Tevfik Allah'tandır. 1- Bakara, 2. 2- Ömer Nasuhi Bilmen, Muvazzah İlmi Kelam, İstanbul, 1972, s. 213. 3- Bilmen, Muvazzah İlmi Kelam, s. 298. 4- Bakara, 7. 5- Nisa, l55. 6- Kamer, 49. 7- Saffat, 96. 8- Bekir Topaloğlu , Kelam İlmi, İstanbul, 1981, s. 109, 121-138. 9- Beled, 8-10. 10-Yunus, 44. 11- Secde, l7. 12- Tevbe, 95. 13- Mehmet Kırkıncı, Kader Nedir? İstanbul, 1983, s. 44. 14- Zümer, 62. I5- Saffat, 96. 16- Kırkıncı, age, s. 54. 17- Nisa, 7.

İSLÂMÎ KİMLİĞİN KAZANILMASINDA TÖVBENİN ROLÜ VE ÖNEMİ

İslâm, insanı üstün ideallere ulaştırmayıhedefleyen ilahî bir dindir. Onun için hem insanı özendirici ve teşvik edici, hem de kişiliği güçlendirip geliştirici pek çok ahlakî değer ve tedbir getirmiştir. Bakıldığında bunların, maddî ve manevî alanda insanı düze çıkaran şeyler olduğu görülecektir. Eğer insan bu değer ve tedbirlere sarılır ve onların gereğini yaparsa, mutlaka mutlu olur ve iki cihan saadetini birlikte kazanır. İnsanı üstün ideallere yöneltip kemal noktasına ulaştırmayı hedefleyen değer ve tedbirler, genelde gerçek mü'min olmanın şartı olarak yapılması gereken fiillerdir. İbadet ve taat, züht ve takva bunlardandır. Kur'an, insan-ı kâmil mertebesine bunlarla ulaşılabileceğini, ayrıca tüm peygamberler ile Allah'ın veli kullarının faaliyetlerinin de tamamiyle bu üstün değerler dünyasına ait olduğunu haber vererek, onları örnek almamızı istemiştir. Bu bağlamda öne çıkan en büyük isim ise, Peygamberimiz Hz. Muhammed'dir. Nitekim Kur'an-ı Kerim O'nun için; "Gerçekten Allah'ı, ahiret gününü arzulayanlar için, Allah'ın Resûlü'nde en güzel bir örnek vardır"(1) buyurmaktadır. Hakikaten onlar, örnek ve ideal kişiler olarak ölçülü ve dengeli olmanın, tahammül ve sabrın, hikmet ve bilginin, şefkat ve merhametin, seha (cömertlik) ve keremin, sevgi ve hoşgörünün, ciddiyet ve vakarın, cesaret ve kahramanlığın, teşebbüs ve aksiyonun, hülasa bütün üstün meziyetlerin timsali olmuş ve bütün fiilleri, takva ya da ihsan seviyesinde gerçekleşmiştir. Ancak Kur'an ve Kur'an'ın aydınlığında oluşup gelişen Sünnet, insanın önünü kesen bir takım olumsuzluklardan da bahsetmiştir. Hayatın hiçe sayılması, fanî şeylerle avunma, tembellik, cehalet, sürekli hata yapma gibi bir sürü şey, bu ahlakî olumsuzluklar arasında sayılmış ve bunların tümü ile kıyasıya mücadele edilmiştir. Şüphesiz insanoğlunun, kendi geleceği ve mutluluğu için bu mücadelenin içinde yer alması gerekir. Ancak bunun için mutlaka akl-ı selime, ilim ve hikmete tabi olması, ayrıca yaptığı hatalardan dönme faziletini gösterip tövbe etmeyi bilmesi lazımdır. Tövbe edip kendi başına kötülüklerden vazgeçme hali, özellikle İslâm dinine has bir olgudur ve de çok önemlidir. Çünkü beşer olduğu için zaman zaman şaşan insan, ancak tövbe ile İslâmî ve ahlâkî benliğini yeniden kazanır. Söz gelişi Hıristiyan inancında bu imkân yoktur. Zira Hıristiyan inancında insanlar ebedî günah yükünün altına itilmiş ve orada bırakılıp ezilmeye mahkûm edilmişlerdir. Oysa İslâm ebedî günah fikrini benimsemediği gibi, açtığı tövbe kapısı ile insana kendi işlediği hata ve günahlardan kendi başına kurtulma imkanını bahşetmiş ve bu suretle onun ızdırap çeken vicdanını rahatlatıp iç huzura kavuşturmuştur.(2) İslâm inancında Allah'ın rahmetinden ümit kesilmez. Kutsal kitabımız Kur'an-ı Kerim, "Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyiniz; doğrusu kafirlerden başkası Allah'ın rahmetinden ümidini kesmez"(3) buyurmaktadır. Rahmetinden ümit kesmeden Allah'a yönelmek ve O'ndan yardım ve mağfiret dilemek, imanın işareti sayılır.(4) Bu bağlamda Kur'an-ı Kerim, "Ey iman edenler! Kurtuluşa ermeniz için hepiniz tövbe ediniz"(5) diyerek insanları tövbeye çağıran bir çok ayet-i kerimeyi ihtiva etmektedir. Genel olarak bu ayetlerde Yüce Allah, tövbe edenlerin tövbelerini kabul edeceğini de bildirmiştir. Nitekim hataya düşüp günah işleyenlerin ilki olan Hz. Adem,(6) hatasını anlar anlamaz hemen tövbe etmiş, Allah da O'nun bu tövbesini kabul buyurmuştur.(7) Tövbeyi nasuh kavramı ile birlikte ele alan Kur'an-ı Kerim'deki bir ayette şöyle denilmektedir: "Ey iman edenler! Nasuh (samimi ve içten) bir tövbe ile Allah'a dönün. Umulur ki Rabbiniz kötülüklerinizi örter, Peygamber'i ve onunla birlikte iman edenleri utandırmayacağı, (âhiret) gününde, Allah sizi içlerinden ırmaklar akan Cennet'lere kor."(8) Bir gün Muaz b. Cebel Peygamberimize: "Ya Resulallah! Nasûh tövbesi nedir?" diye sordu. Allah'ın Rasûlü şöyle dedi: "Kulun yapmış olduğu günaha pişmanlık duyup özrünü Allah'a arzettikten sonra, sütün memeye geri dönmesi gibi bir daha, (o günaha) dönmemesidir."(9) Görüldüğü gibi İslâm dini tövbeye büyük önem vermiştir. Çünkü Allah'a ait haklarla ilgili olup ilâhî azaba sebep olan günahların affı ve kötülüklerden uzaklaşmak isteyen insanın yeniden İslâmî ve ahlâkî bir istikamet kazanması, hep tövbeye bağlanmıştır. Kur'an-ı Kerim'in talimi bu istikamettedir. Nitekim o, samimi olarak insanların Allah'a yönelmelerini ve O'ndan af dilemelerini istemekte ve bu suretle muhtemel cezadan kurtulup felaha, mutluluğa ereceklerini bildirmektedir. Bu bağlamda Kur'an-ı Kerim mü'minlere şu şekilde seslenmektedir: "Ey iman edenler! Samimi olarak Allah'a tövbe ediniz"(10) "Ey mü'minler! Hep birlikte Allah'a tövbe ediniz. Umulur ki kurtuluşa erersiniz."(11) Kur'an'ın tövbeye verdiği bu önemden ve Allah'ın bütün tövbeleri kabul edeceği inancından dolayı tüm İslâmî ahlâk ekolleri ve dinî mezhepler, hatadan dönme anlamına gelen tövbeyi kendi sistemlerinin en önemli ögesi yapmışlardır. O bakımdan Şia'dan Hariciliğe, Mutezile'den Ehl-i Sünnet'e kadar hemen her fırka tövbeyi önemsemiş ve kendi öğretisinde ona yer vermiştir. Hariciler, kebire/büyük günah işleyeni doğrudan doğruya kâfir saymışlardır. Onlara göre böyle biri, ancak tövbe ederse yeniden mü'minlik vasfını kazanabilir. Hariciliğin kollarından biri olan İbadiye de tövbeyi, Allah'ın gazabına karşı kullanılan bir kalkan olarak görmüştür. Öyle ki İbadiye onun, günde yetmiş defa da olsa kullanılabileceğini bildirmiş ve şayet yapılan her kötü fiilden sonra tövbe edilmezse Allah'ın azabından emin olunamıyacağını ifade etmiştir. Mutezile'ye göre ise tövbe, sadece insanların İslâmî ve ahlâkî kişiliklerini yeniden kazanmaları için değil, mü'minlik vasıflarını muhafaza etmeleri için de gereklidir. Çünkü Mutezile'ye göre kebire işleyen kimse kâfir değil ama fâsık olur. Fâsık olan ve bu suretle imanla küfür arasında (el-menzile beyne'l-menzileteyn) bir yerde bulunan insan, ancak tövbe ile kendisini bu ortada kalmışlık konumundan kurtarabilir ve Cennet ehlinden olabilir. Aksi takdirde ebedî Cehennem'de kalır. Büyük günah/kebire işleyenler hakkında Mutezile gibi düşünen ve Şia'nın mühim kollarından olan Zeydiyye de, fâsık olan günahkâr birinin tövbe-i nasûh ile tövbe etmedikçe Cennet'e giremiyeceğini söylemiştir.(12) Ehl-i Sünnet'e göre de günahkâr olan fâsık birinin, ebedî Cehennem'e gitmese de doğrudan Cennet'e girmesi mümkün değildir. Ancak samimi bir tövbeyi gerçekleştirmiş ve bu suretle İslâmî ve ahlâkî şahsiyetini yeniden kazanmış olursa o başka. Zira İslâmî ve ahlâkî şahsiyetini yeniden kazanmış olma hali, insana doğrudan Cennet'e girme imkânını sağlayabilir. Çünkü "Allah, tövbeleri çokça kabul eden ve esirgeyendir."(13) Bütün bunlar, mü'minin İslâmî kimliğini ve ahlâkî kişiliğini muhafazada tövbenin ne derece önemli olduğunu göstermektedir. Fakat bunun için tövbenin şartlarına mutlaka uymak gerekir. Bazı kimselerin yaptığı gibi günde yetmiş kere tövbe edip tövbe bozmak, ondan sonra da Allah'ın tövbeleri kabul edeceği va'dini delil göstererek o tövbeden fayda ummak doğru değildir. Çünkü tövbenin manası, yapılan kötülüklerden pişmanlık duymak ve bir daha işlememek üzere onlardan uzaklaşmaktır. Nitekim Yüce Allah da özellikle "Tövbe edip durumlarını düzeltenleri affederim"(14) buyurmaktadır. Görüldüğü gibi tövbe, Allah'ın insanlara bahşettiği büyük bir lütuftur. Ayrıca O'na kul olmanın da en kolay yoludur. İslâm edebiyatının ölmez eserlerinden Bostan ve Gülistan gibi değerli eserlerin yazarı olan Şirazlı Şeyh Sadi de kul için iyi ve kolay olan şeyi hatayı kabullenip ona tövbe etmede görmüş ve Gülistan'ın başlangıç kısmında yer alan bir şiirinde şöyle demiştir: Bende hemân bih ki zi-taksîr-i hîş, Özr be-Dergâh-i Huda avered. "Kul için iyisi şudur ki, Allah'a karşı kusurunu bile ve O'ndan özür dileye; yoksa Cenab-ı Hakk'ın uluhiyetine layık kulluğu kimse yapamaz."(15) 1- Ahzab, 21. 2- Bkz: Ra'd, 28. 3 - Yusuf, 87. 4 - Bkz: Tevbe, 112. 5 - Nur, 31. 6 - A'raf, 19-23. 7 - Bakara, 35-38. 8 - Tahrim, 8. 9- Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili, VIII/165, Sadeleştirilmiş yeni baskı. 10 - Tahrim, 8. 11- En'am, 31. 12- M. Ebû Zehra (Trc. R. Fığlalı- 0. Eskicioğlu), İslâm'da Siyasî ve İtikadî Mezhepler Tarihi, s. 63-67, Yağmur Yayınevi, tarihsiz birinci baskı. 13 -Tevbe, 114,118. 14- Bakara, 160; Maide, 39. 15- Şeyh Sadi, (Trc. Kilisli Rifat), Gülistan, s. 10, İstanbul 1958.